Xhamia e Madhe e Durrësit (e njohur gjithashtu si Xhamia e Re ose në disa burime edhe e quajtur historikisht Varosh) është një xhami me rëndësi të veçantë historike, arkitekturore dhe shpirtërore në qendër të Durrësit, e cila pasqyron evoluimin e jetës fetare dhe periudhat historike të qytetit.
Xhamia e Madhe ndodhet në një pjesë qendrore të qytetit, pranë sheshit kryesor dhe zonave publike, duke e bërë atë një nga qendrat kryesore të jetës fetare muslimane në Durrës dhe një pikë referimi vizitorësh që eksplorojnë trashëgiminë historike dhe kulturore të qytetit.
Ndërtimi i Xhamisë së Madhe nisi në vitet 1930, nën mbështetjen e popullit islam dhe të komunitetit tregtar të qytetit, me mbështetje direkte edhe nga Mbretëria e Ahmet Zogut I (sipas disa referencave historianike). Projekti u realizua me bashkëpunim italo‑shqiptar, ku arkitektët italianë projektuan një ndërtesë që ruante elementët arkitektonikë të traditës islame, ndërthurur me kolona dhe motive të stilit lokal durrsak.
Kur u përfundua, ajo konsiderohej një nga xhamitë më të mëdha në Shqipëri, duke ndriçuar horizontin e qytetit mbi një kodër në qendër urbane dhe duke u shndërruar në një nga objektet më të dukshme fetare dhe urbane të Durrësit në periudhën e parë të shekullit XX.
Si shumë objekte fetare në Shqipëri, xhamia u mbyll gjatë periudhës së regjimit komunist (pas vitit 1967) dhe u përdor për funksione sekulare, përfshirë shfrytëzimin e saj si institucion kulturor i quajtur “Pallati Rinia”. Pas rënies së regjimit komunist, xhamia u rikthye gradualisht në funksionin e saj origjinal si vend adhurimi dhe qendër e komunitetit musliman dhe është rikonstruktuar dhe restauruar që prej fillimit të viteve ’90 e më tej.
Arkitektura e Xhamisë së Madhe përfaqëson një ndërthurje të ndikimeve tradicionale të arkitekturës islame me elemente të stilit lokal dhe kolonial të shekullit XX. Struktura ka një kupolë qendrore të dukshme dhe një minare, ndërsa ambientet e brendshme janë të hapura dhe të përshtatura për lutje dhe adhurim të komunitetit musliman.
Sot, Xhamia e Madhe e Durrësit është jo vetëm një vend i rëndësishëm fetar për myslimanët vendas, por edhe një objekt kulturor i njohur, i vizituar nga banorë dhe turistë, që dëshirojnë të njohin trashëgiminë myslimane dhe historinë e shumëfishtë të qytetit port. Ajo shërben si një udhëkryq i historisë dhe bashkëjetesës fetare, duke reflektuar transformimet sociale dhe kulturore në shekullin XX në Shqipëri.
