Mauzoleu i Dëshmorëve në Durrës është një monument përkujtimor i ndërtuar për të nderuar patriotët shqiptarë që ranë për lirinë e vendit gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe ata që humbën jetën në kampet naziste të përqendrimit. Ai përfaqëson një simbol të sakrificës dhe qëndresës së popullit shqiptar në një nga periudhat më të vështira të historisë moderne të vendit.
Mauzoleu ndodhet në qytetin e Durrësit, në një zonë të qetë që i ofron vizitorit një hapësirë reflektimi dhe përkujtimi. Fillimi i ndërtimit nisi në vitin 1947, pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, me synimin për të krijuar një vend të veçantë për nderimin e atyre që dhanë jetën për lirinë e atdheut. Projektuesi ishte arkitekti shqiptar Kristo Sotiri.
Monumenti përbëhet nga tri elemente kryesore: vetë mauzoleumi me formë gjysmërrethi, shkallët që ngjiten deri tek ai, dhe një lulishte përreth që krijon një ambient solemn dhe meditativ. Brendësia përmban dhoma ku ruhen eshtrat e dëshmorëve, ndërsa një pjesë e kompleksit kujton ata që vdiqën në kampet naziste me pllaka përkujtimore dhe emra të gdhendur përkatës.
Në vitin 1976, një mozaik monumental iu shtua memorialit, i titulluar “Çlirimi i Durrësit”, që paraqet hyrjen e forcave partizane në qytet në vitin 1944 dhe simbolizon momentin e triumfit mbi pushtuesit.
Mauzoleu i Dëshmorëve është më shumë se një vend varrimi – ai është një simbol i kujtesës kolektive dhe një vend reflektimi për brezat e sotëm dhe të ardhshëm. Ai kujton sakrificat e atyre që luftuan për liri dhe vendos një lidhje të drejtpërdrejtë me historinë e rezistencës së Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Në dekadat e fundit, gjendja e Mauzoleut dhe lulishteve përreth ka qenë objekt diskutimesh dhe kërkesash për rivitalizim, për shkak të dëmtimeve dhe mungesës së mirëmbajtjes së duhur. Kjo ka shtuar interesin e komunitetit dhe specialistëve të trashëgimisë për ruajtjen e këtij monumenti si pjese të rëndësishme të peizazhit historik dhe kulturor të Durrësit.
