Kalaja e Durrësit, e vendosur në qendër të qytetit bregdetar, është një ndër strukturat më të spikatura historike dhe arkitektonike në Shqipëri, e cila dëshmon për zhvillimin e qytetërimit urbane nga antikiteti deri në periudhën osmane. Përmes mureve rrethuese dhe mbetjeve fortifikuese, ajo tregon se Durrësi ka qenë një nga qendrat kryesore strategjike dhe kulturore në Adriatik gjatë mijëvjeçarëve.
Kalaja është e vendosur në një pozicion dominues mbi pjesën më të vjetër të qytetit, duke shtrirë muret e saj mbi një kodër të cekët që kontrollon hyrjet në port dhe detin. Pozita e saj natyrore, në afërsi të detit Adriatik, e ka bërë që të luajë rol kyç në mbrojtjen e qytetit dhe të tregtisë detare që prej kohës antike deri në periudhat mesjetare.
Origjina e mureve rrethuese lidhet me periudhën bizantine dhe më pas me rindërtimet dhe forcuimet osmane, pas pushtimit të qytetit nga perandoria osmane në shekullin XV. Muret rrethuese përfaqësojnë një mix teknikash ndërtimi dhe periudhash historike, të cilat pasqyrojnë faza të ndryshme të zhvillimit të fortifikimit dhe arkitekturës ushtarake.
Gjatë periudhës së Bizantit, qyteti i Dyrrahut (emri antik i Durrësit) kishte një sistem të zhvilluar mbrojtës, i cili u zgjerua dhe u përforcua gjatë shekujve të mëvonshëm për të përballuar sulmet e ndryshme detare dhe tokësore. Një pjesë e mureve përmbanin kulla vrojtimi dhe mbrojtëse, si dhe porta hyrëse të kontrolluara, të cilat ruanin qarkullimin e njerëzve dhe mallrave brenda qytetit.
Sistemi i fortifikimit përfshin një zinxhir muresh të përafërta dhe të lidhura me njëra‑tjetrën, me kulla të shumta që janë ruajtur pjesërisht deri sot. Muret janë ndërtuar me gurë dhe tulla, përforcuar në nivele të ndryshme sipas periudhave të ndërtimit dhe rrezikut strategjik. Pjesë e murit mbetet e dukshme edhe sot si një element i rëndësishëm i peizazhit urban, duke shërbyer si reference historike dhe identitare e qytetit.
Një nga veçoritë kryesore të mureve rrethuese është lidhja e tyre me Amfiteatrin e Durrësit, një tjetër objekt antik jashtëzakonisht i rëndësishëm, duke krijuar një koridor historik prej strukturash monumentale që pasqyrojnë multilamin e qytetërimeve që kanë jetuar këtu: romake, bizantine, veneciane dhe osmane.
Kalaja dhe muret rrethuese janë sot monument kulture të mbrojtura dhe një nga atraksionet kryesore turistike të qytetit të Durrësit. Ato ofrojnë vizitorëve një udhëtim përmes shekujve, ku mund të perceptohet vazhdimësia e jetës urbane, mbrojtja ushtarake dhe zhvillimi arkitektonik nga antikiteti deri në epokën osmane.
Përmes trashëgimisë së saj fortifikuese, Kalaja e Durrësit përfaqëson një simbol të qëndrueshmërisë historike, dhe muret rrethuese janë dëshmi e vazhdimësisë së jetës qytetare, të lidhur ngushtë me zhvillimet politike, kulturore dhe ekonomike të rajonit të Adriatikut.
