Kalaja e Elbasanit është një nga monumentet historike dhe arkitekturore më të rëndësishme në Shqipëri, e ndodhur në zemër të qytetit të Elbasanit. Ajo përfaqëson një nga fortifikimet më të mëdha në vend dhe është ndër kështjellat e pakta në Ballkan që është integruar plotësisht në jetën urbane moderne, duke shërbyer jo vetëm si monument, por edhe si një lagje e banuar me objekte kulture dhe banesa tradicionale.
Kalaja ka origjinë të hershme; fortifikime në këtë vend janë ndërtuar që në shekullin IV, si një kampus romak mbi kryqëzimin e rrugëve të rëndësishme, veçanërisht Via Egnatia, që lidhte Durrësin me Kostandinopojën.
Struktura e saj mori formën e nje fortifikimi më të fuqishëm dhe të njohur gjatë sundimit të Sulltan Mehmetit II në shekullin XV (rreth vitit 1466), kur u rindërtua mbi bazat e punimeve të mëparshme romake dhe bizantine dhe u shndërrua në një pikë strategjike ushtarake për kontrollin e qendrës së Shqipërisë.
Muret kanë formë katrore dhe rrethojnë një sipërfaqe të madhe në qendër të qytetit. Gjatësia rreth 900 metra i referohet perimetrit të mureve (thënë ndryshe, e gjithë prirja e mureve në terren). Muret janë ndërtuar me blloqe guri, tulla dhe llaç dhe përmbajnë shtresa themeledhës romake dhe bizantine në bazament. Në kohën e tyre më të fuqishme, muret rrethuan 26 kulla mbrojtëse, me lartësi rreth 9 m secila, të shpërndara rreth perimetrit.
Hyrja kryesore juglindore është e ndërtuar me hark të gurit dhe tullash, mbi themelet e hershme bizantine/romake, dhe është porta që lidhet historikisht me tregtinë në Via Egnatia. Brenda mureve të kalasë ndodhet një lagje historike e banuar, me rrugë të ngushta kalldrëmi dhe ndërtesa me vlera arkitekturore, shpesh të mbrojtura si monumente kulture.
Ndër objektet e rëndësishme brenda kalasë janë: Xhamia Mbret (King Mosque), Kisha Ortodokse e Shën Mërisë, Kulla e Sahatit (Kulla e orës), hamami (banja turke) i Sinan Pashës, shkolla e vjetër, dhe shumë shtëpi tradicionale me vlera historike.
Brenda kalasë gjendet edhe varri i Kostandin Kristoforidhit, një figurë e shquar e Rilindjes Kombëtare shqiptare, si dhe vende banimi të intelektualëve të famshëm lokalë.
Kalaja e Elbasanit është një mozaik periudhash dhe stile arkitekturore, që përfshin themele romake, rindërtime bizantine dhe strukturë osmane, duke reflektuar bashkëjetesën historike të kulturave dhe feve në këtë zonë.
Ajo është shpallur një zonë muzeale, dhe sot përdoret si një hapësirë turistike ku organizohen evente kulturore, ekspozita, dhe festivale që lidhen me identitetin kulturor lokal.
