E ndërtuar mbi një kodër shkëmbore në anën e djathtë të lumit Osum, në një lartësi prej rreth 214 metrash mbi nivelin e detit, Kalaja e Beratit përfaqëson monumentin më domethënës të trashëgimisë kulturore dhe historike të qytetit. Ajo është shpesh e cilësuar si “kurora e Beratit”, jo vetëm për pozicionin dominues në peisazhin urban, por edhe për vlerat arkitektonike, fetare dhe qytetëruese që përmbledh.
Vendbanimi më i hershëm në këtë kodër i përket periudhës ilire, me të dhëna që flasin për një qendër urbane që më vonë u njoh në burimet antike si Antipatrea dhe më pas si Albanorum oppidum, emër që e lidh atë drejtpërdrejt me identitetin shqiptar. Transformimi i saj në një qytet-kështjellë të mirë-fortifikuar ndodhi kryesisht gjatë shekullit XIII, kur u ngritën muret rrethuese në një gjatësi prej rreth 1 400 metrash, të pajisura me 24 kulla mbrojtëse, që e bënin një nga strukturat më të fuqishme mbrojtëse në rajon.
Në hapësirën e brendshme të kalasë, e cila shtrihet në një sipërfaqe prej rreth 9.6 hektarësh, ruhen ende gjurmë të thella të jetës shpirtërore dhe arkitekturës fetare shumëplanëshe të qytetit. Dikur, brenda saj ndodheshin rreth 42 kisha që datojnë nga shekujt e mesjetës së hershme deri në shekullin XV – prej të cilave rreth tetë janë ruajtur deri në ditët e sotme. Po ashtu, aty gjendet Xhamia e Kuqe, një ndër objektet më të hershme të kultit islam në kala, e cila daton nga periudha osmane dhe njihet për emrin që vjen nga ngjyra e tullave të saj.
Kalaja nuk është vetëm një vendbanim i lashtë, por edhe një hapësirë aktive që vijon të jetë e banuar. Shtëpitë e ruajtura brenda mureve të saj dëshmojnë një vazhdimësi të rrallë jetese urbane, ku monumentet e trashëgimisë bashkëjetojnë me përditshmërinë e banorëve.
Nga lartësia e saj, kalaja ofron panorama të jashtëzakonshme mbi qytetin historik të Beratit, lumin Osum dhe urën e Goricës, duke e kthyer këtë vend në një ndalesë të domosdoshme për
çdo vizitor që dëshiron të kuptojë më thellë identitetin, shumë-gjuhësinë historike dhe ndikimin kulturor që ka shoqëruar këtë qytet ndër shekuj
